10 ข้อห้ามหลังผ่าคลอด ห้ามทำอะไรบ้าง? อุ้มลูก ขับรถได้เมื่อไหร่?

สรุป

• เจ็บแผลผ่าคลอดเป็นเรื่องปกติ ในช่วง 2-3 วันแรก แล้วทุเลาลงภายใน 2-3 สัปดาห์ แต่อาจยังตึงเจ็บตื้อๆ ต่อเนื่องได้หลายสัปดาห์ ¹ โดยแผลชั้นนอกสมานภายใน 1 สัปดาห์ ชั้นในใช้เวลา 2-4 สัปดาห์ ³ และคุณแม่ส่วนใหญ่กลับมาทำกิจกรรมตามปกติได้ใน 4-8 สัปดาห์ ¹
• สัญญาณเตือนที่ต้องรีบพบแพทย์ ได้แก่ แผลแดง ร้อน บวม มีหนองไหลซึม มีไข้สูงเกิน 37.8 องศาเซลเซียส ปวดท้องมากขึ้น น้ำคาวปลามีกลิ่นเหม็น ¹ ขาบวม หรือหายใจถี่ ⁴ ซึ่งอาจเป็นสัญญาณของการติดเชื้อหรือลิ่มเลือดอุดตัน
• แผลผ่าคลอดอักเสบมี 3 ระดับ ได้แก่ อักเสบผิวเผิน อักเสบชั้นลึก และอักเสบในอวัยวะภายใน ⁶ โดยคุณแม่ผ่าคลอดมีโอกาสติดเชื้อในมดลูก (Endometritis) มากกว่าคุณแม่คลอดธรรมชาติ 5-20 เท่า ² การติดเชื้อส่วนใหญ่ปรากฏอาการภายใน 30 วัน และพบบ่อยในช่วงวันที่ 5-10 หลังคลอด ⁶
• วิธีดูแลแผลให้หายไว ทำความสะอาดแผลทุกวัน ⁴ ระวังไม่ให้โดนน้ำใน 7 วันแรก ³ ห้ามยกของหนักกว่าน้ำหนักตัวของลูกในช่วง 6-8 สัปดาห์แรก ¹ สวมเสื้อผ้าหลวมสบาย เดินเบาๆ เพื่อลดเสี่ยงลิ่มเลือด ⁴ และรับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่เพื่อเสริมการฟื้นตัวและผลิตน้ำนมคุณภาพให้ลูกน้อย

เลือกอ่านตามหัวข้อ

• หลังผ่าคลอดเจ็บแผลมากไหม เจ็บกี่วันถึงหาย
• เจ็บแผลผ่าคลอด แบบไหนปกติ แบบไหนอันตราย
• แผลผ่าคลอดอักเสบ มีกี่แบบ ต่างกันอย่างไร
• เจ็บแผลผ่าคลอดข้างใน เกิดจากอะไร
• แผลผ่าคลอดอักเสบข้างใน อาการเป็นอย่างไร
• แผลผ่าคลอดเป็นหนอง มีสัญญาณเตือนอะไรบ้าง
• วิธีดูแลแผลผ่าคลอดให้หายไว ฟื้นตัวเร็ว ทำอย่างไรได้บ้าง
• รับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่

หลังผ่าคลอดเจ็บแผลมากไหม เจ็บกี่วันถึงหาย

ในช่วง 1-2 วันแรกหลังผ่าคลอด คุณแม่ส่วนใหญ่จะรู้สึกเจ็บตื้อๆ บริเวณหน้าท้อง ⁸ โดยเฉพาะเวลาที่ขยับตัว อาการเจ็บจะเริ่มทุเลาลงหลังผ่านไป 2-3 วัน แต่แผลอาจยังรู้สึกตึงหรือเจ็บแปลบๆ ต่อเนื่องอีกประมาณ 3 สัปดาห์ หรืออาจนานกว่านั้นในบางคน ¹ และคุณแม่หลายท่านอาจรู้สึกไม่สบายตัวลากยาวไปอีกหลายสัปดาห์ ⁴ เรื่องที่อาจทำให้คุณแม่ตกใจคือ แค่ไอหรือจามก็รู้สึกเจ็บแผลชัดเจน เพราะแรงเกร็งจากกล้ามเนื้อหน้าท้องกระทบกับแผลที่กำลังสมานตัว จึงต้องระวังเป็นพิเศษ เพราะแรงกระแทกแรงๆ อาจทำให้แผลแยกได้ ⁸ ช่วงนี้ร่างกายคุณแม่กำลังทำงานหนักเพื่อซ่อมแซมตัวเอง จึงต้องการเวลาพักผ่อนมากเป็นพิเศษค่ะ

ไทม์ไลน์การฟื้นตัวของแผลผ่าคลอด

แผลผ่าคลอดกี่วันหาย แผลผ่าคลอดไม่ได้มีแค่รอยที่เห็นด้านนอกนะคะ แต่ยังมีแผลชั้นในที่อยู่ลึกลงไปด้วย ซึ่งแต่ละชั้นใช้เวลาในการสมานต่างกันค่ะ แผลผ่าคลอดมักอยู่ในแนวนอนตามแนวขอบกางเกงชั้นใน หรือแนวตั้งใต้สะดือ ยาวประมาณ 4-6 นิ้ว ³ เพื่อให้เห็นภาพชัดขึ้น เรามาดูว่าในแต่ละช่วงเวลา ร่างกายคุณแม่เปลี่ยนแปลงอย่างไรบ้าง

สัปดาห์แรก (วันที่ 1-7):

แผลด้านนอกจะเริ่มสมานตัวภายในประมาณ 1 สัปดาห์ ³ ถ้าคุณแม่ใช้ไหมที่ไม่ละลายเอง แพทย์หรือพยาบาลผดุงครรภ์จะนัดตัดไหมในวันที่ 5-7 หลังคลอด ⁴ ช่วงนี้ต้องใส่ใจเป็นพิเศษเรื่องความสะอาดและการรักษาให้แผลแห้งอยู่เสมอค่ะ

สัปดาห์ที่ 2-4:

แผลชั้นในจะค่อยๆ สมานสนิทมากขึ้นในช่วง 2-4 สัปดาห์ ³ อาการเจ็บหนักๆ จะหายไป เหลือแค่รู้สึกตึงหรือเจ็บแปลบบางครั้ง คุณแม่เริ่มทำกิจวัตรประจำวันแบบเบาๆ ได้ แต่ยังต้องเลี่ยงการยกของหนักไปก่อนนะคะ

สัปดาห์ที่ 4-8:

คุณแม่ส่วนใหญ่จะกลับมาใช้ชีวิตได้ใกล้เคียงปกติภายใน 4-8 สัปดาห์ ¹ ส่วนกิจกรรมที่ต้องออกแรง เช่น ออกกำลังกายหนัก ยกของหนัก ขับรถ หรือมีเพศสัมพันธ์ ควรรออีกสักหน่อย ประมาณ 6 สัปดาห์ ⁴ สำหรับท่า sit-up หรือท่าเกร็งหน้าท้องอื่นๆ ควรงดนานหน่อยที่ 12 สัปดาห์ เพื่อให้กล้ามเนื้อฟื้นตัวเต็มที่ ⁸

6 เดือนเป็นต้นไป:

แผลจะปิดสนิทแล้ว และเปลี่ยนเป็นสีแดงอมม่วงอยู่ประมาณ 6 เดือน ก่อนจะจางเป็นสีขาวเรียบๆ จนหายดี ³ รอยแผลอาจยังเห็นอยู่เล็กน้อย แต่ส่วนใหญ่จะซ่อนอยู่ใต้แนวขอบกางเกงชั้นใน จนแทบมองไม่เห็นเลยค่ะ ⁴

ปัจจัยที่ทำให้แผลผ่าคลอดหายช้า

คุณแม่แต่ละคนใช้เวลาฟื้นตัวไม่เท่ากันค่ะ เพราะมีหลายปัจจัยที่มีผลต่อการติดเชื้อและการสมานของแผล เช่น อายุที่มากหรือน้อยเกินไป คุณแม่ที่มีค่าดัชนีมวลกาย (BMI) สูง หรือมีโรคประจำตัวอย่างเบาหวาน ความดันโลหิตสูง และภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง ⁹ โดยเฉพาะในกลุ่มคุณแม่ที่มี BMI สูง ความเสี่ยงที่แผลจะติดเชื้อก็จะสูงขึ้นตามไปด้วย ⁹ ถ้าคุณแม่รู้ว่าตัวเองมีปัจจัยเหล่านี้ ก็ขอให้ดูแลตัวเองเป็นพิเศษ ปรึกษาแพทย์อย่างสม่ำเสมอ และทำตามคำแนะนำอย่างเคร่งครัด จะช่วยให้ฟื้นตัวได้ดีและลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนได้เยอะเลยค่ะ

เจ็บแผลผ่าคลอด แบบไหนปกติ แบบไหนอันตราย

อาการเจ็บแผลผ่าคลอดถือเป็นเรื่องปกติที่ไม่น่ากังวลค่ะ ส่วนใหญ่จะค่อยๆ ดีขึ้นตามเวลา แต่คุณแม่หลายท่านก็มักกังวลว่าอาการที่เป็นอยู่นี้ปกติหรือเปล่า โดยเฉพาะตอนที่แผลยังเจ็บอยู่ทั้งที่ผ่านมาหลายวันแล้ว ถ้าคุณแม่สังเกตว่าอาการแย่ลงแทนที่จะดีขึ้น นี่คือสัญญาณที่บอกว่าต้องรีบพบแพทย์แล้วค่ะ

อาการปกติหลังผ่าคลอด

ในช่วงพักฟื้น คุณแม่อาจเจออาการเหล่านี้ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการหายของแผลค่ะ

• เจ็บแผลลดลงเรื่อยๆ อาการจะเริ่มดีขึ้นภายใน 2-3 วันหลังผ่าคลอด ถึงจะยังตึงหรือเจ็บแปลบๆ ต่อเนื่องนานถึง 3 สัปดาห์หรือกว่านั้น ก็ยังอยู่ในเกณฑ์ปกติค่ะ ¹
• มีน้ำคาวปลาไหลทางช่องคลอด ประมาณ 6 สัปดาห์แรก สีจะค่อยๆ เปลี่ยนจากแดงสด เป็นชมพู และจางไปจนเป็นสีเหลืองหรือขาวในที่สุด ¹
• รอยแผลบวมเล็กน้อยและสีเข้มกว่าผิวรอบๆ ในช่วงแรก แต่จะค่อยๆ บางและจางลงเอง ¹
• รู้สึกคันบริเวณรอยแผล ⁸ เป็นปฏิกิริยาธรรมชาติระหว่างที่แผลกำลังสมานตัว

สัญญาณเตือนที่ต้องรีบพบแพทย์ทันที

แต่ถ้ามีอาการต่อไปนี้ อย่ารอช้านะคะ ควรรีบติดต่อแพทย์ทันที เพราะอาจเป็นสัญญาณของการติดเชื้อ ลิ่มเลือดอุดตัน หรือภาวะแทรกซ้อนอื่นๆ

• แผลแดง ร้อน บวม หรือมีน้ำเหลืองไหลซึม รวมถึงแผลปริออก ¹ ซึ่งสอดคล้องกับคำแนะนำของ NHS ที่ย้ำว่าแผลแดง เจ็บ และบวมมากขึ้นเรื่อยๆ มักเป็นสัญญาณของการติดเชื้อ ⁴
• ไข้สูงเกิน 37.8 องศาเซลเซียส (100°F) ต่อเนื่อง อาจบอกว่าแผลหรือมดลูกกำลังติดเชื้อ ¹
• ปวดท้องมากขึ้นแทนที่จะดีขึ้น โดยเฉพาะอาการปวดแบบรุนแรงผิดปกติ ¹
• น้ำคาวปลาเปลี่ยนไป เช่น ปริมาณเพิ่มขึ้น มีกลิ่นเหม็น หรือเป็นหนอง ¹
• ขาข้างใดข้างหนึ่งบวมแดง หรือปวดน่อง อาจเป็นสัญญาณของลิ่มเลือดอุดตัน ⁴
• เลือดออกทางช่องคลอดเยอะผิดปกติ ไหลเหมือนประจำเดือนนานเกิน 4 วัน หรือมีลิ่มเลือดก้อนใหญ่ ¹

เมื่อไหร่ควรตัดสินใจไปพบแพทย์ทันที

ถ้าไม่แน่ใจว่าอาการแบบนี้ปกติหรือเปล่า การโทรปรึกษาแพทย์หรือพยาบาลผดุงครรภ์เป็นทางเลือกที่ปลอดภัยที่สุดค่ะ โดยเฉพาะหากรู้สึกว่ามีอาการที่ทำให้ใช้ชีวิตประจำวันลำบาก หรือรู้สึกกังวลใจ อย่าลังเลเลยนะคะ เพราะการได้รับการดูแลตั้งแต่เนิ่นๆ จะช่วยป้องกันไม่ให้เรื่องเล็กกลายเป็นเรื่องใหญ่ค่ะ

แผลผ่าคลอดอักเสบ มีกี่แบบ ต่างกันอย่างไร

แผลผ่าคลอดอักเสบเป็นภาวะแทรกซ้อนที่พบได้บ่อย ที่น่าสนใจคือ คุณแม่ที่ผ่าคลอดมีโอกาสติดเชื้อในมดลูกมากกว่าคุณแม่ที่คลอดเองธรรมชาติถึง 5-20 เท่า ² ซึ่งการเข้าใจว่าแผลอักเสบมีกี่แบบ จะช่วยให้คุณแม่สังเกตอาการและรู้จังหวะที่ควรไปพบแพทย์ได้แม่นยำขึ้นค่ะ

ประเภทของการอักเสบตามระดับความลึก

แผลผ่าตัดแบ่งการอักเสบแบ่งออกเป็น 3 ระดับค่ะ แต่ละระดับมีตำแหน่งและอาการต่างกัน ⁶

• อักเสบแบบผิวเผิน (Superficial): เกิดที่ชั้นผิวหนังและชั้นไขมันใต้ผิวหนัง อาการที่เห็นชัดคือ แผลแดง เจ็บ ร้อน บวม หรือมีหนองไหลซึม ⁶ ถือเป็นประเภทที่เจอบ่อยที่สุด และถ้ารักษาได้เร็วก็หายได้ไม่ยาก
• อักเสบชั้นลึก (Deep Incisional): การอักเสบลึกถึงชั้นพังผืดและกล้ามเนื้อ อาการที่พบคือ มีหนองหรือฝี มีไข้ร่วมกับอาการเจ็บแผล หรือขอบแผลแยกออกจนเห็นเนื้อเยื่อด้านใน ⁶ ระดับนี้ต้องได้รับการรักษาจากแพทย์โดยเร็วค่ะ
• อักเสบในอวัยวะภายใน (Organ/Space): เกิดในอวัยวะหรือช่องว่างที่เกี่ยวข้องกับการผ่าตัด เช่น มดลูกหรือเยื่อบุช่องท้อง ⁶ สำหรับคุณแม่ผ่าคลอด การอักเสบแบบนี้มักหมายถึงการติดเชื้อในมดลูก หรือที่เรียกว่า Endometritis ซึ่งเป็นการติดเชื้อหลังคลอดที่พบได้บ่อย ²

ลักษณะแผลผ่าคลอดและบริเวณที่อาจเกิดการอักเสบ

โดยทั่วไป แผลผ่าคลอดจะอยู่ในแนวนอนตามแนวขอบกางเกงชั้นใน หรือแนวตั้งใต้สะดือ ยาวราว 4-6 นิ้ว ³ บริเวณนี้เป็นจุดที่คุณแม่ต้องเอาใจใส่เป็นพิเศษในช่วงแรก เพราะเสี่ยงต่อการติดเชื้อได้ง่ายที่สุด

ส่วนเรื่องของเวลาที่การอักเสบมักแสดงอาการ ข้อมูลจากงานวิจัยระบุว่า ส่วนใหญ่จะปรากฏใน 30 วันหลังผ่าตัด และเจอบ่อยที่สุดในช่วงวันที่ 5-10 หลังคลอด ⁶ ดังนั้นช่วง 2 สัปดาห์แรกหลังผ่าคลอดถือเป็นช่วงสำคัญที่ต้องคอยสังเกตตัวเองอย่างใกล้ชิดนะคะ ถ้าเจอความผิดปกติ รีบปรึกษาแพทย์ได้เลยค่ะ

เจ็บแผลผ่าคลอดข้างใน เกิดจากอะไร

อาการเจ็บแผลผ่าคลอดข้างในจะต่างจากอาการเจ็บแผลที่ผิวหนังค่ะ เพราะเป็นความเจ็บที่เกิดจากการอักเสบในเนื้อเยื่อชั้นลึก หรือการติดเชื้อในมดลูก ซึ่งถ้าปล่อยไว้โดยไม่สนใจ อาจส่งผลรุนแรงได้ ดังนั้นการรู้ว่าอะไรเป็นสาเหตุ และใครบ้างที่เสี่ยง จะช่วยให้คุณแม่ป้องกันและดูแลตัวเองได้ดีขึ้น

การอักเสบของเยื่อบุโพรงมดลูก (Endometritis)

สาเหตุหลักที่พบบ่อยที่สุดของอาการเจ็บแผลผ่าคลอดข้างในคือ การอักเสบของเยื่อบุโพรงมดลูก หรือที่แพทย์เรียกว่า Endometritis ซึ่งมักเกิดจากการติดเชื้อ ² และถ้าการติดเชื้อลุกลามลงไปถึงชั้นกล้ามเนื้อมดลูกด้วย แพทย์จะเรียกภาวะนี้ว่า Endomyometritis ซึ่งหมายถึงการอักเสบของทั้งเยื่อบุและกล้ามเนื้อมดลูก ⁵

การติดเชื้อส่วนใหญ่ไม่ได้เกิดจากเชื้อเดียว แต่เป็นการติดเชื้อหลายชนิดพร้อมกัน ทั้งแบคทีเรียที่ต้องการและไม่ต้องการออกซิเจน ซึ่งมักเดินทางจากช่องคลอดขึ้นไปยังโพรงมดลูกในช่วงคลอด ² เหตุผลที่คุณแม่ผ่าคลอดเสี่ยงมากกว่า ก็เพราะการผ่าตัดเปิดทางให้เชื้อเข้าสู่มดลูกได้ง่ายกว่าการคลอดเองค่ะ

ปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดการติดเชื้อในมดลูก

มีหลายปัจจัยที่เพิ่มโอกาสการติดเชื้อในมดลูกหลังผ่าคลอด ² ถ้าคุณแม่มีปัจจัยเหล่านี้ ควรระมัดระวังและปรึกษาแพทย์อย่างใกล้ชิด

• การผ่าคลอด เป็นปัจจัยเสี่ยงอันดับต้นๆ เพราะเป็นการผ่าตัดที่เปิดทางตรงสู่มดลูก
• ภาวะถุงน้ำคร่ำติดเชื้อ (Chorioamnionitis) หรือการติดเชื้อในน้ำคร่ำก่อนหรือระหว่างคลอด เพิ่มโอกาสที่เชื้อจะลุกลามเข้ามดลูก
• ถุงน้ำคร่ำแตกนานหรือคลอดยาวนาน ยิ่งนาน เชื้อก็ยิ่งมีเวลาเข้าสู่โพรงมดลูก
• การตรวจภายในหลายครั้งระหว่างคลอด หรือการใช้เครื่องมือตรวจในมดลูก อาจนำเชื้อจากภายนอกเข้าไปด้วย
• การคลอดที่ลำบาก เช่น ต้องใช้เครื่องมือช่วยคลอด หรือแพทย์ต้องล้วงรกออก
• โรคประจำตัวของคุณแม่ โดยเฉพาะเบาหวาน โรคอ้วน หรือการติดเชื้อ HIV ที่ส่งผลต่อภูมิคุ้มกันของร่างกาย

นอกเหนือจากนี้ ยังมีปัจจัยอื่นๆ ที่เพิ่มความเสี่ยงของการติดเชื้อหลังคลอดได้อีก เช่น อายุที่มากหรือน้อยเกินไป ดัชนีมวลกายสูง (BMI สูง) ความดันโลหิตสูง หรือภาวะภูมิคุ้มกันบกพร่อง ⁹ กลุ่มคุณแม่ที่มี BMI สูงจะเสี่ยงต่อแผลผ่าคลอดติดเชื้อเพิ่มขึ้นเป็นพิเศษ ⁹

อีกเรื่องที่ควรรู้ไว้ด้วยคือ ภาวะติดเชื้อหลังคลอด หรือที่เรียกว่า Puerperal sepsis ตามนิยามขององค์การอนามัยโลก (WHO) หมายถึงการติดเชื้อในอวัยวะสืบพันธุ์ที่เกิดในช่วงตั้งแต่ถุงน้ำคร่ำแตกหรือเริ่มเจ็บครรภ์คลอด ไปจนถึงวันที่ 42 หลังคลอด ⁵ นั่นหมายความว่าคุณแม่ควรคอยสังเกตตัวเองต่อเนื่องไปตลอดช่วง 6 สัปดาห์แรกเลยนะคะ หากมีสัญญาณผิดปกติ รีบพบแพทย์ทันทีค่ะ

แผลผ่าคลอดอักเสบข้างใน อาการเป็นอย่างไร

การอักเสบที่เกิดขึ้นข้างในมักจะสังเกตยากกว่าแผลอักเสบที่เห็นจากภายนอก เพราะไม่มีสัญญาณชัดเจนให้เห็นด้วยตาค่ะ แต่คุณแม่ก็สามารถสังเกตสัญญาณของการติดเชื้อได้จากอาการที่ผิดปกติหลายอย่าง อาการเหล่านี้มักปรากฏภายใน 30 วันหลังผ่าตัด และเจอบ่อยที่สุดในช่วงวันที่ 5-10 หลังคลอด ⁶ การรู้สัญญาณเตือนเหล่านี้จะช่วยให้คุณแม่ได้รับการรักษาทันเวลา

อาการทั่วไปของการติดเชื้อในมดลูก

การติดเชื้อในมดลูกหรือ Endometritis เป็นสาเหตุของการติดเชื้อหลังคลอดที่พบบ่อยที่สุด ² อาการที่ควรเฝ้าสังเกตมีดังนี้

• ไข้เป็นสัญญาณแรกที่พบบ่อยที่สุด โดยเฉพาะไข้สูงเกิน 37.8 องศาเซลเซียส (100°F) ต่อเนื่อง ¹ ซึ่งเป็นสัญญาณเริ่มต้นของการติดเชื้อในมดลูก ⁹
• ปวดท้องมากขึ้น หรือปวดรุนแรงผิดปกติ โดยเฉพาะบริเวณท้องน้อยและมดลูก ¹ มดลูกกดเจ็บเป็นอีกสัญญาณสำคัญของ Endomyometritis ⁹
• น้ำคาวปลาปริมาณเพิ่มขึ้นหรือมีกลิ่นเหม็น เป็นสัญญาณของการติดเชื้อในโพรงมดลูก ¹ และเป็นอาการเด่นของ Endomyometritis ร่วมกับไข้และมดลูกกดเจ็บ ⁹
• เลือดออกทางช่องคลอดเยอะผิดปกติ ไหลเหมือนประจำเดือนต่อเนื่องเกิน 4 วัน หรือมีลิ่มเลือดก้อนใหญ่ ¹
• รู้สึกอ่อนเพลีย ครั่นเนื้อครั่นตัว หรือมีอาการไม่สบายเนื้อไม่สบายตัว อ่อนเพลีย ซึ่งเป็นอาการเชิงระบบที่มักมาคู่กับการติดเชื้อของแผล ⁹

อาการเฉพาะตามประเภทของการอักเสบ

อาการของการติดเชื้อที่แผลผ่าตัด (Surgical Site Infection: SSI) จะแตกต่างกันตามระดับความลึกที่เกิดขึ้น ซึ่งการสังเกตอาการเฉพาะเหล่านี้จะช่วยให้คุณหมอประเมินความรุนแรงได้แม่นยำขึ้นค่ะ

• การอักเสบผิวเผิน (Superficial SSI) จะเห็นอาการชัดเจนที่ผิวหนัง ได้แก่ แผลแดง เจ็บ ร้อน บวม หรือมีหนองไหลซึมออกมา ⁶ ถือเป็นประเภทที่พบบ่อยที่สุด และหากรักษาได้เร็วก็มักหายได้ไม่ยากค่ะ
• การอักเสบชั้นลึก (Deep Incisional SSI) มักแสดงอาการเป็นหนองหรือฝีที่ชั้นกล้ามเนื้อ มีไข้ร่วมกับอาการเจ็บแผล หรือขอบแผลแยกออกจนเห็นเนื้อเยื่อลึก ⁶
• การอักเสบในอวัยวะหรือช่องว่าง (Organ/Space SSI) อาจพบหนองหรือฝีในช่องท้อง ซึ่งตรวจพบได้จากการตรวจภายใน การเอกซเรย์ (X-Ray) หรือการผ่าตัดซ้ำ ⁶

เมื่อไหร่ควรรีบไปพบแพทย์

การติดเชื้อหลังคลอด สามารถเกิดได้ตลอดช่วง 42 วันหลังคลอด ตามนิยามขององค์การอนามัยโลก (WHO) ⁵ ถ้าคุณแม่มีอาการใดอาการหนึ่งที่ว่ามา อย่ารอให้หายเองค่ะ ควรรีบติดต่อแพทย์หรือพยาบาลผดุงครรภ์ทันที เพราะการติดเชื้อที่ปล่อยไว้อาจลุกลามและเป็นอันตรายต่อสุขภาพของคุณแม่ได้

แผลผ่าคลอดเป็นหนอง มีสัญญาณเตือนอะไรบ้าง

แผลผ่าคลอดเป็นหนองคือสัญญาณชัดเจนว่าแผลกำลังติดเชื้อและต้องการการรักษาจากแพทย์โดยด่วนค่ะ การสังเกตอาการผิดปกติตั้งแต่เนิ่นๆ และไม่รีรอที่จะขอความช่วยเหลือ จะช่วยป้องกันไม่ให้ภาวะแทรกซ้อนลุกลามจนเป็นเรื่องใหญ่

ลักษณะของแผลผ่าคลอดที่เป็นหนอง

การติดเชื้อที่แผลผ่าตัด (Incisional site infection) มักจะแสดงอาการเป็นรอยแดงและมีหนองไหลซึมออกมาจากแผล ⁹ สัญญาณที่สังเกตได้ชัดเจนมีดังนี้

• มีน้ำเหลืองหรือหนองไหลซึมออกจากแผล อาจมีกลิ่นเหม็นผิดปกติ ⁴ ถ้าการอักเสบลงลึก อาจพบหนองจากชั้นพังผืดหรือกล้ามเนื้อได้ ⁶
• แผลแดง ร้อน บวม หรือแยกออก เป็นสัญญาณของการติดเชื้อ ¹
• แผลเจ็บมากขึ้นเรื่อยๆ แทนที่จะค่อยๆ ดีขึ้น โดยเฉพาะถ้าเริ่มบวมแดงขึ้นมากกว่าเดิม ⁴

สัญญาณเตือนอื่นๆ ที่ต้องรีบพบแพทย์

นอกจากลักษณะแผลที่ผิดปกติ คุณแม่ควรใส่ใจสัญญาณทั่วร่างกายที่อาจบ่งบอกถึงภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงด้วยค่ะ

• ไข้สูงเกิน 37.8 องศาเซลเซียส (100°F) ต่อเนื่อง เป็นสัญญาณที่ร่างกายกำลังตอบสนองต่อการติดเชื้อ ¹
• ปวดท้องรุนแรงมากขึ้น หรือปวดผิดปกติไปจากเดิม ¹
• มีอาการทางระบบร่วมด้วย เช่น อาการไม่สบายเนื้อไม่สบายตัว อ่อนเพลีย ซึ่งอาจเกิดร่วมกับการติดเชื้อที่แผล ⁹
• ขาข้างใดข้างหนึ่งบวมแดงหรือปวดน่อง อาจเป็นสัญญาณของลิ่มเลือดอุดตัน ⁴
• ไอหรือหายใจถี่ผิดปกติ อาจเป็นสัญญาณของการติดเชื้อหรือลิ่มเลือดอุดตัน ⁴
• น้ำคาวปลาเปลี่ยนแปลงไป เช่น ปริมาณมากขึ้น หรือมีกลิ่นเหม็น ¹

ทำไมต้องรีบพบแพทย์

ถ้าปล่อยให้แผลติดเชื้อโดยไม่รักษา อาจลุกลามไปสู่ภาวะติดเชื้อในกระแสเลือดหลังคลอด (Puerperal sepsis) ซึ่งเป็น 1 ใน 5 สาเหตุหลักของการเสียชีวิตที่เกี่ยวข้องกับการตั้งครรภ์ทั่วโลก และเป็นต้นเหตุของการเสียชีวิตหลังคลอดถึง 10-15% ⁹) ข้อมูลพบว่าการติดเชื้อที่แผลหลังผ่าตัดส่วนใหญ่จะแสดงอาการภายใน 30 วันหลังผ่า และเจอบ่อยที่สุดในช่วงวันที่ 5-10 หลังคลอด ⁶ ดังนั้นช่วง 2 สัปดาห์แรกจึงเป็นช่วงที่คุณแม่ต้องเฝ้าระวังให้ดี ถ้าเจอความผิดปกติ รีบติดต่อแพทย์เลยนะคะ เพื่อความปลอดภัยของตัวคุณแม่เอง

วิธีดูแลแผลผ่าคลอดให้หายไว ฟื้นตัวเร็ว ทำอย่างไรได้บ้าง

การดูแลตัวเองอย่างถูกวิธีในช่วงพักฟื้น คือเคล็ดลับสำคัญที่จะช่วยให้แผลผ่าคลอดหายไว ฟื้นตัวเร็ว และลดความเสี่ยงของการติดเชื้อได้เยอะเลยค่ะ คำแนะนำต่อไปนี้รวบรวมมาจากแหล่งการแพทย์ที่น่าเชื่อถือทั้งในและต่างประเทศ ซึ่งคุณแม่สามารถนำไปทำตามได้ทันที

การดูแลแผลและความสะอาด

การรักษาความสะอาดของแผล คือพื้นฐานที่สำคัญที่สุดในการป้องกันการติดเชื้อค่ะ

• ทำความสะอาดแผลเบาๆ และซับให้แห้งทุกๆวัน ⁴ ใช้น้ำสะอาดกับสบู่อ่อนๆ ก็พอ ไม่ต้องขัดถูแรงนะคะ ¹
• ระวังไม่ให้แผลโดนน้ำใน 7 วันแรก เพราะอาจทำให้แผลติดเชื้อและหายช้าได้ ถ้ามีพลาสเตอร์กันน้ำปิดแผลก็อาบน้ำได้ ³
• ห้ามแช่อ่างอาบน้ำ อ่างน้ำร้อน หรือว่ายน้ำ จนกว่าแพทย์จะบอกว่าได้แล้ว โดยส่วนใหญ่ต้องรอถึง 3 สัปดาห์หลังผ่าตัด ¹
• สวมเสื้อผ้าหลวมสบายและกางเกงในผ้าฝ้าย จะช่วยลดการเสียดสีและให้แผลได้หายใจ ⁴

การใช้ชีวิตประจำวันและการเคลื่อนไหว

• การขยับตัวอย่างเหมาะสม จะช่วยให้ร่างกายฟื้นตัวดีขึ้น และลดความเสี่ยงของภาวะแทรกซ้อนได้ด้วยค่ะ
• เดินเบาๆ ทุกวัน หรือทำกิจกรรมเบาๆ จะช่วยลดความเสี่ยงลิ่มเลือดอุดตัน ⁴ เริ่มจากเดินรอบบ้านก่อน แล้วค่อยๆ เพิ่มระยะทางขึ้น
• ห้ามยกของหนักกว่าน้ำหนักตัวของลูกน้อย ในช่วง 6-8 สัปดาห์แรกหลังคลอด ¹ สำหรับช่วง 3 เดือนแรกนี้ ควรหลีกเลี่ยงการยกของหนัก หรือทำกิจกรรมที่ต้องใช้แรงเยอะ เพื่อให้แผลสมานตัวได้อย่างสมบูรณ์ และช่วยป้องกันไม่ให้แผลปริหรือกลายเป็นรอยแผลเป็นนูน (คีลอยด์) ³
• ระวังเวลาไอหรือจาม เพราะแรงกระแทกอาจทำให้แผลแยกออกได้ ⁸
• ใส่ผ้ารัดพยุงหน้าท้อง จะช่วยพยุงกล้ามเนื้อเวลาขยับตัวหรือเดิน ทำให้แผลไม่ถูกดึงรั้งและลดอาการเจ็บได้ ³
• กลับมาทำกิจกรรมตามปกติได้ภายใน 4-8 สัปดาห์ ค่อยๆ ทำ ไม่ต้องรีบ ฟังเสียงร่างกายตัวเองก่อนเสมอนะคะ ¹

การจัดการความปวดและการพักผ่อน

ร่างกายต้องใช้เวลาและพลังงานในการฟื้นตัว ดังนั้นการพักผ่อนสำคัญไม่แพ้การเคลื่อนไหวเลยค่ะ

• ทานยาแก้ปวดตามแพทย์สั่ง ในช่วง 2 สัปดาห์แรก โดยแพทย์จะเลือกยาที่ปลอดภัยสำหรับคุณแม่ที่ให้นมบุตร ¹
• พักผ่อนให้เพียงพอ ถ้าหาเวลาพักยาวๆ ไม่ได้ ลองงีบสั้นๆ ครั้งละ 10-15 นาที หลายครั้งในแต่ละวัน ก็ช่วยได้เยอะค่ะ ⁸
• ขอความช่วยเหลือจากคนรอบข้าง ทั้งในการดูแลลูก ทำงานบ้าน หรือขับรถพาไปพบแพทย์ตามนัด ⁸
• เลือกท่านอนที่ช่วยลดแรงกดทับแผล คุณแม่หลายท่านอาจกังวลว่า ผ่าคลอดนอนตะแคงได้ไหม ท่านอนหลังผ่าคลอดแบบไหนจะไม่ทำให้เจ็บแผล การจัดท่านอนที่เหมาะสมจะช่วยให้คุณแม่พักผ่อนได้ดีขึ้นและลดอาการเจ็บแผลตอนลุกจากเตียงค่ะ

การให้นมลูกช่วยเสริมการฟื้นตัว

นอกจากการดูแลแผลแล้ว การให้นมลูกเร็วที่สุดก็เป็นอีกหนึ่งวิธีที่ช่วยเสริมการฟื้นตัวของคุณแม่ได้ค่ะ องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำให้เริ่มให้นมแม่ภายใน 1 ชั่วโมงแรกหลังคลอด เพื่อช่วยป้องกันการเสียชีวิตของทารกแรกเกิดจากการติดเชื้อ เช่น ภาวะติดเชื้อในกระแสเลือด ปอดอักเสบ และท้องร่วง ⁷ อย่างไรก็ตาม งานวิจัยพบว่า วิธีการคลอดมีผลต่อการเริ่มให้นมแม่ โดยคุณแม่ที่ผ่าคลอดมักเริ่มให้นมช้ากว่าคุณแม่ที่คลอดเองธรรมชาติ ⁷ ดังนั้นหากคุณแม่ผ่าคลอดพบปัญหาเรื่องของการให้นมลูกน้อย ควรปรึกษาหรือขอคำแนะนำจากคุณหมอโดยเร็ว เพื่อให้ลูกน้อยได้รับประโยชน์จากนมแม่อย่างเต็มที่

อย่างไรก็ตาม นอกจากการดูแลแผลจากภายนอกแล้ว โภชนาการที่ดีก็เป็นอีกปัจจัยสำคัญที่ช่วยเร่งการฟื้นตัวของคุณแม่หลังผ่าคลอดค่ะ

รับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่

ในช่วงเวลาที่ร่างกายกำลังฟื้นตัวหลังผ่าคลอด การดูแลโภชนาการให้ครบ 5 หมู่คือกุญแจสำคัญที่จะช่วยให้คุณแม่กลับมาแข็งแรงได้เร็วขึ้น โดยเฉพาะโปรตีนจากเนื้อสัตว์ ไข่ และถั่วต่างๆ ซึ่งเป็นตัวช่วยหลักในการซ่อมแซมเนื้อเยื่อ และฟื้นฟูพลังงานให้ร่างกาย พร้อมทั้งควรหลีกเลี่ยงอาหารรสจัด ของหมักดอง และเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ เพราะอาจกระทบต่อการผลิตน้ำนมและชะลอการฟื้นตัวได้

เมื่อร่างกายได้รับสารอาหารครบถ้วน ไม่เพียงช่วยฟื้นฟูคุณแม่ แต่ยังส่งต่อเป็น 'น้ำนมคุณภาพ' ให้ลูกน้อยได้รับตั้งแต่หยดแรกของชีวิต เพราะในนมแม่อุดมด้วยสารอาหารกว่า 200 ชนิด รวมถึง ดีเอชเอ (DHA) โอเมก้า 3,6,9 (Omega 3,6,9) และ แอลฟาแล็ค สฟิงโกไมอีลิน (Alphalac Sphingomyelin) ที่มีบทบาทสำคัญต่อการพัฒนาระบบประสาทและสมอง ช่วยให้การส่งสัญญาณประสาทรวดเร็ว แม่นยำ เสริมสมาธิ การจดจ่อ และการเรียนรู้ของลูกได้เต็มศักยภาพ วางรากฐานสำคัญให้ลูกเติบโตอย่างมั่นใจในทุกก้าว นอกจากนี้ยังมี จุลินทรีย์คุณภาพอย่าง บี แล็กทิส (B. lactis) ซึ่งเป็นโพรไบโอติก จากกลุ่มบิฟิโดแบคทีเรียม (Bifidobacterium) ที่ช่วยเสริมภูมิคุ้มกันให้กับลูกน้อย โดยเฉพาะในเด็กที่ผ่าคลอดซึ่งอาจพลาดการได้รับจุลินทรีย์ดีจากช่องคลอดของคุณแม่ การได้รับ B. lactis จากนมแม่จึงเปรียบเสมือนการเสริมเกราะป้องกันสุขภาพให้ลูกตั้งแต่เริ่มต้นชีวิตค่ะ

อาการเจ็บแผลผ่าคลอดเป็นสิ่งที่ร่างกายต้องเผชิญระหว่างการพักฟื้น แต่การคอยสังเกตอาการของตัวเองอย่างใกล้ชิด คือกุญแจสำคัญที่จะช่วยให้คุณแม่แยกแยะได้ว่าอาการแบบไหนปกติ และแบบไหนที่เป็นสัญญาณเตือนให้รีบพบแพทย์ การรักษาแผลให้สะอาด พักผ่อนให้พอ ขยับตัวอย่างเหมาะสม พร้อมกับรับประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่ จะช่วยให้ร่างกายฟื้นตัวได้เร็วและลดความเสี่ยงการติดเชื้อได้อย่างมาก

แม้ช่วงเวลาหลังคลอดจะเต็มไปด้วยความเหนื่อยล้าและความกังวล แต่ก็เป็นช่วงเวลาสุดพิเศษที่คุณแม่จะได้ใกล้ชิดกับลูกน้อยและเริ่มต้นบทใหม่ของชีวิตไปด้วยกัน หากมีข้อสงสัยหรือกังวลเรื่องแผลผ่าคลอดหรืออาการใดๆ อย่าลังเลที่จะปรึกษาแพทย์หรือพยาบาลผดุงครรภ์นะคะ เพราะการได้รับคำแนะนำจากผู้เชี่ยวชาญตั้งแต่เนิ่นๆ จะช่วยให้คุณแม่ผ่านช่วงเวลานี้ไปได้อย่างปลอดภัยและมั่นใจ พร้อมดูแลลูกน้อยให้เติบโตอย่างแข็งแรงค่ะ

บทความแนะนำสำหรับคุณแม่มือใหม่

• สมองและภูมิคุ้มกันของเด็กผ่าคลอด
• ฤกษ์คลอด ฤกษ์ผ่าคลอด วันมงคล เวลาดี สำหรับลูกรัก
• คู่มือแม่ผ่าคลอด เคล็ดลับการดูแลแผลผ่าคลอดอย่างถูกวิธี
• ผ่าคลอดกี่สัปดาห์ ท้องกี่สัปดาห์คลอด ปลอดภัยกับคุณแม่
• คันแผลผ่าคลอด ทำยังไงดี พร้อมวิธีแก้อาการคันแผลผ่าตัด